Znaczenie skrótu LGBTQIAP i wyjaśnienie poszczególnych pojęć

Zastanawiasz się, co dokładnie oznacza skrót LGBTQIAP i skąd biorą się wszystkie te litery? Chcesz lepiej rozumieć język, którym opisuje się orientacje psychoseksualne i tożsamości płciowe? Z tego artykułu poznasz znaczenie poszczególnych pojęć oraz kontekst, w jakim są dziś używane.

Co oznacza skrót LGBTQIAP?

Akronim LGBTQIAP powstał, aby możliwie precyzyjnie opisać różnorodność doświadczeń osób należących do społeczności nieheteronormatywnych i niecispłciowych. Każda litera odnosi się do innej grupy, ale wiele osób mieści się w kilku kategoriach jednocześnie, bo orientacja seksualna, orientacja romantyczna i tożsamość płciowa to różne wymiary naszej osobowości.

Wspólnym mianownikiem jest sprzeciw wobec heteronormatywności, czyli przekonania, że jedyną „normalną” i niewymagającą tłumaczeń jest heteroseksualność połączona z cispłciowością. Pozostałe konfiguracje bywają postrzegane jako odstępstwo od normy, co w praktyce przekłada się na stres mniejszościowy, dyskryminację i konieczność ciągłego „wyjaśniania się” z własnej tożsamości.

Jak rozumieć orientacje seksualne i romantyczne?

Kiedy mówisz o swojej orientacji seksualnej, opisujesz, do kogo odczuwasz pociąg seksualny. Orientacja romantyczna dotyczy z kolei pociągu romantycznego, czyli tego, z kim chcesz tworzyć bliską relację emocjonalną, zakochać się, budować związek. Te dwie orientacje mogą się pokrywać, ale nie muszą.

Możliwe jest więc, że ktoś czuje pociąg seksualny tylko do mężczyzn, a romantyczny do osób różnych płci. Albo odwrotnie – nie odczuwa pociągu seksualnego w ogóle, za to silnie pragnie relacji romantycznej. Takie rozróżnienie jest szczególnie przydatne, gdy opisujemy spektrum aseksualności, gdzie brak pociągu seksualnego nie wyklucza silnych więzi emocjonalnych.

Lesbijki i geje

Litera L odnosi się do lesbijek, czyli kobiet, które zakochują się w innych kobietach i/lub odczuwają wobec nich pociąg seksualny. Słowo „lesbijka” wywodzi się od wyspy Lesbos, kojarzonej z poezją Safony, opisującą relacje między kobietami. Dziś jest to samookreślenie o pozytywnym wydźwięku, mocno związane z historią ruchów kobiecych i feminizmem.

Litera G to geje, najczęściej mężczyźni odczuwający pociąg do mężczyzn. W języku angielskim „gay” bywa też używane szerzej, na określenie wszystkich osób nieheteroseksualnych. Słowo to pierwotnie znaczyło „radośni”, „beztroscy”, a dopiero z czasem nabrało obecnego znaczenia i zostało odzyskane przez społeczność jako dumny autookreślnik.

Biseksualność i panseksualność

Litera B oznacza osoby biseksualne. Wbrew obiegowemu przekonaniu, biseksualność nie ogranicza się wyłącznie do pociągu do mężczyzn i kobiet w rozumieniu binarnym. Współcześnie rozumiana jest jako pociąg do dwóch lub większej liczby płci, co obejmuje także osoby niebinarne. Dlatego bywa traktowana jako pojęcie zbiorcze, wewnątrz którego mieści się m.in. panseksualność.

Litera P odnosi się do osób panseksualnych, które mogą odczuwać pociąg seksualny, romantyczny lub emocjonalny do ludzi niezależnie od ich tożsamości płciowej. Dla osoby panseksualnej płeć partnera nie jest czynnikiem decydującym – liczy się konkretna osoba, jej charakter, więź, jaką się tworzy.

Aseksualność i aromantyczność

Litera A może oznaczać zarówno asexual, jak i ally. W pierwszym znaczeniu opisuje osoby, które nie odczuwają pociągu seksualnego lub odczuwają go w bardzo ograniczonym stopniu. Aseksualność nie wyklucza zakochiwania się, tworzenia związków czy odczuwania bliskości – tutaj na pierwszy plan wysuwa się orientacja romantyczna.

Osoby aseksualne mogą identyfikować się jako heteroromantyczne, homoromantyczne, biromantyczne, panromantyczne czy aromantyczne. Aromantyczność oznacza brak zainteresowania tworzeniem więzi romantycznej, choć dana osoba może odczuwać pociąg seksualny lub potrzebę bliskości fizycznej. W spektrum aseksualności spotkasz też pojęcia takie jak demiseksualność, gdzie pociąg seksualny pojawia się dopiero po wykształceniu silnej więzi emocjonalnej.

Aseksualność nie jest abstynencją czy brakiem libido, ale orientacją – część osób aseksualnych ma popęd seksualny, który nie kieruje się ku innym ludziom.

Jak rozumieć tożsamość płciową i transpłciowość?

Tożsamość płciowa to wewnętrzne poczucie bycia kobietą, mężczyzną, osobą niebinarną, mieszanką tych kategorii albo kimś poza nimi. Nie wynika ona automatycznie z cech anatomicznych czy wpisu w akcie urodzenia. Z kolei ekspresja płciowa to sposób, w jaki pokazujesz swoją płeć na zewnątrz – strojem, fryzurą, głosem, gestami, imieniem.

Kiedy to, co czujesz wewnętrznie, zgadza się z płcią przypisaną przy urodzeniu, mówimy o cispłciowości (od łacińskiego przedrostka cis-, „po tej samej stronie”). Jeśli te dwa poziomy są rozbieżne, pojawia się transpłciowość (przedrostek trans- – „po drugiej stronie”). Te kategorie opisują tożsamość, a nie orientację seksualną.

Kim są osoby transpłciowe?

Osoby transpłciowe to ludzie, których tożsamość płciowa lub ekspresja płciowa nie zgadza się z typowymi oczekiwaniami wobec płci wpisanej w dokumentach po narodzinach. Część identyfikuje się jako kobiety lub mężczyźni, inni jako osoby niebinarne, agender, genderfluid lub łączą w sobie kilka tożsamości. Nie każdy człowiek trans przechodzi medyczną terapię hormonalną czy operacje.

Proces dopasowywania życia do odczuwanej płci nazywa się tranzycją. Może obejmować zmianę imienia, zaimków, wyglądu, stylu ubierania się, uzgodnienie płci w dokumentach, leczenie hormonalne czy zabiegi chirurgiczne. Ważne jest, że bycie osobą trans nie mówi nic o tym, czy ktoś jest hetero, homo, bi czy panseksualny – kobieta trans może być lesbijką, mężczyzna trans może być gejem, a ktoś inny osobą biseksualną.

Niebinarność, agender, genderfluid

Niebinarność to określenie zbiorcze na wszystkie tożsamości płciowe, które nie mieszczą się w prostym podziale „kobieta/mężczyzna”. Osoby niebinarne mogą czuć się częściowo kobietami i częściowo mężczyznami, mogą doświadczać swojej płci jako płynnej w czasie albo uznawać, że tradycyjne etykiety w ogóle do nich nie pasują.

Określenia takie jak agender/genderless opisują osoby, które czują brak określonej tożsamości płciowej lub mają ją za neutralną. Z kolei genderfluid oznacza, że tożsamość płciowa może się zmieniać – w różnym czasie, w różnych kontekstach. Dla części osób to naturalny, dynamiczny proces, który nie wymaga stałego „przyklejenia” jednej etykiety.

Interpłciowość

Interpłciowość nie jest tożsamością płciową, lecz opisuje różnice w cechach płciowych – anatomicznych, hormonalnych lub chromosomalnych – z którymi ktoś się rodzi. Ciało osoby interpłciowej nie wpisuje się w typowe medyczne definicje „męskiego” lub „żeńskiego” ciała. W literze I w skrócie LGBTQIAP mieszczą się więc konkretne doświadczenia cielesne, a nie „trzecia płeć”.

Osoby interpłciowe mogą określać się jako kobiety, mężczyźni, osoby niebinarne lub trans. To, jak nazwą swoją tożsamość płciową, zależy wyłącznie od nich. Stąd tak istotny jest szacunek dla wybranych przez daną osobę zaimków, imienia i definicji samej siebie.

Kim są osoby queer i jak działa pojęcie queerowości?

Słowo queer ma złożoną historię. Kiedyś było wyzwiskiem pod adresem osób nieheteroseksualnych, dziś w wielu środowiskach zostało przejęte w pozytywny sposób i stało się parasolowym określeniem całej społeczności LGBTQIAP+. Określają się nim osoby, które nie mieszczą się w sztywnych kategoriach heteronormy i cisnormy albo nie chcą bardzo dokładnie etykietować swojej orientacji czy tożsamości.

Teoria queer w naukach humanistycznych akcentuje płynność, niejednoznaczność i inność w obszarze płci i seksualności. Krytykuje sztywne etykiety, które często nie oddają bogactwa ludzkich doświadczeń. Dzięki temu pojęciu można nazwać także takie postawy jak odrzucanie kategorii płci jako politycznego przymusu czy otwarte eksperymentowanie z własną ekspresją płciową.

Słowo queer bywa rozumiane szerzej niż „gej, lesbijka, osoba transpłciowa” – obejmuje wszystkie osoby nieheteronormatywne i niecispłciowe, także te, które dopiero eksplorują swoją tożsamość.

Nieheteronormatywność i język inkluzywny

Określenie osoba nieheteronormatywna jest szersze niż „osoba homoseksualna” czy „biseksualna”. Nie zawiera elementu „-seksualny”, który wielu osobom kojarzy się wyłącznie z seksem, a nie z całością ich życia uczuciowego, rodzinnego, społecznego. Obejmuje również osoby transpłciowe, niebinarne czy takie, które nie chcą jednoznacznie definiować swojej seksualności.

Debata o języku inkluzywnym pokazuje, jak bardzo język tworzy rzeczywistość. Słowa mogą wykluczać, zawstydzać i stygmatyzować, ale mogą też dawać poczucie widzialności i bezpieczeństwa. Dlatego coraz częściej mówi się o „osobach LGBTQIAP” zamiast o „ideologii LGBT”, podkreślając, że mowa o konkretnych ludziach, ich prawach i doświadczeniach, a nie abstrakcyjnych hasłach.

Co oznaczają litery Q, I, A, P w praktyce?

W nowszych rozszerzeniach skrótu – takich jak LGBTQIA czy LGBTQIAP – każda kolejna litera dodaje widoczność grupom, które wcześniej były spychane do kategorii „inne”. Dla części osób długi akronim bywa nieporęczny, ale dla wielu to symbol, że ich doświadczenie naprawdę się liczy.

Litera Q ma zwykle dwa rozwinięcia. Pierwsze to wspomniane już queer. Drugie – questioning – dotyczy osób, które dopiero odkrywają swoją orientację lub tożsamość płciową, testują różne określenia, czytają, rozmawiają i nie chcą się spieszyć z definicjami.

I – osoby interpłciowe

Litera I w skrócie oznacza osoby interpłciowe. Chodzi o ludzi, których cechy płciowe – genetyczne, hormonalne lub anatomiczne – nie mieszczą się w prostym podziale na „typowo żeńskie” i „typowo męskie”. Interpłciowość nie jest formą transpłciowości, choć część osób interpłciowych może również identyfikować się jako trans lub niebinarne.

Przez dziesięciolecia decyzje dotyczące ciał dzieci interpłciowych podejmowali lekarze i rodzice, często bez zgody samych zainteresowanych. Dziś coraz więcej organizacji podkreśla prawo osób interpłciowych do samodzielnego decydowania o ewentualnych zabiegach i do pełnego poszanowania ich prywatności oraz tożsamości.

A – aseksualność i sojusznicy

Litera A ma w wielu kontekstach podwójne znaczenie. Po pierwsze – asexual – odnosi się do opisanej już aseksualności, rozumianej jako całkowity lub częściowy brak pociągu seksualnego. Po drugie – ally – oznacza sojuszników, czyli osoby heteroseksualne i cispłciowe, które wspierają społeczność LGBTQIAP, sprzeciwiają się dyskryminacji i interesują się jej sytuacją prawną.

Sojusznictwo polega m.in. na tym, że ktoś używa poprawnych nazw, reaguje na krzywdzące „żarty”, szanuje coming out i nie ujawnia czyjejś tożsamości bez zgody. Wielu autorów podkreśla, że inkluzywny język powinny współtworzyć właśnie te osoby, których dotyczy – „nic o nas bez nas”.

P – panseksualność

Litera P na końcu akronimu odnosi się do panseksualności, czyli orientacji zakładającej możliwość pociągu seksualnego i/lub romantycznego do osób wszelkich płci i tożsamości. To pojęcie bywa ważne dla ludzi, którzy nie czują, by etykieta „biseksualna/biseksualny” w pełni oddawała ich doświadczenie relacji z osobami niebinarnymi.

Osoba panseksualna może tworzyć związki zarówno z osobą heteroseksualną, jak i gejem, lesbijką, osobą bi, osobą trans czy niebinarną. Dla niej płeć partnera nie jest warunkiem wstępnym, a jednym z wielu możliwych elementów czyjejś tożsamości.

• LGBTQIAP opisuje orientacje seksualne, romantyczne i tożsamości płciowe.
• „Queer” i „questioning” obejmują doświadczenia wykraczające poza sztywne kategorie.
• „Intersex” odnosi się do różnic w cechach płciowych, nie do orientacji.
• „Asexual” i „ally” pokazują, że w skrócie mieszczą się zarówno orientacje, jak i relacje wsparcia.

Jak LGBTQIAP łączy się z prawami człowieka i codziennym językiem?

Za literami skrótu stoją bardzo konkretne doświadczenia – od radości z pierwszego coming outu po strach przed odrzuceniem przez rodzinę czy pracodawcę. Organizacje takie jak Amnesty International przypominają, że mówimy tu o prawie do życia bez przemocy, do ochrony zdrowia, do prywatności, do zawierania małżeństw i opieki nad dziećmi na równych zasadach.

Osoby transpłciowe i interpłciowe często zmagają się z barierami prawnymi przy uzgodnieniu płci czy dostępie do leczenia. Bywa, że wciąż oczekuje się od nich sterylizacji, rozwodu lub diagnozy „zaburzenia”, by mogły zmienić dokumenty. Stąd apele, aby usunąć tożsamości płciowe z kategorii zaburzeń psychicznych, jednocześnie zachowując pełny dostęp do wsparcia medycznego dla osób, które go potrzebują.

Dlaczego język ma znaczenie?

W polskim dyskursie publicznym mocno wybrzmiewa dziś idea języka inkluzywnego. Chodzi o taki dobór słów, który nie wyklucza osób ze względu na płeć, orientację, kolor skóry, sprawność czy wiek. Językoznawcy podkreślają, że słowa nie są neutralne – mogą ranić, odczłowieczać i wzmacniać stereotypy, ale też budować mosty, jeśli bazują na szacunku i empatii.

Dlatego coraz częściej rezygnuje się z wyrażeń, które sprowadzają całego człowieka do jednej cechy, jak „homoseksualista”, „inwalida”, „Murzyn”, na rzecz określeń typu „osoba nieheteronormatywna”, „osoba z niepełnosprawnością”, „osoba o ciemnym kolorze skóry”. Podobnie mówi się o „osobie trans”, „osobie niebinarnej” czy „osobie w spektrum aseksualności”, kładąc nacisk na człowieka, a nie wyłącznie na jego kategorię.

• Język może łagodzić lub nasilać stres mniejszościowy.
• Określenia używane jako obelgi zostawiają ślad w pamięci całych pokoleń.
• Formy typu „osoba X” pomagają nie redukować ludzi do jednej cechy.
• To, jak mówisz o LGBTQIAP, wpływa na to, czy ktoś w Twoim otoczeniu poczuje się bezpiecznie.

Rozumienie znaczenia skrótu LGBTQIAP to nie tylko wiedza językowa. To sposób, w jaki mówisz o ludziach, których możesz spotykać codziennie w pracy, szkole, rodzinie czy w sieci.